ختنه کردن دختران از آمریکا تا برخی استان های ایران: گزارش شفقنا زندگی از تبعات دردناک ناقص سازی جنسی زنان‏‎‏

ختنه کردن دختران از آمریکا تا برخی استان های ایران: گزارش شفقنا زندگی از تبعات دردناک ناقص سازی جنسی زنان‏‎‏

ختنه کردن دختران از آمریکا تا برخی استان های ایران: گزارش شفقنا زندگی از تبعات دردناک ناقص سازی جنسی زنان‏‎‏

شفقنا زندگی- فاطمه طاهری: ناقص‌سازی جنسی زنان فرایندی است که در آن بخشی از اندام تناسلی دختران بریده می‌شود. این فرایند از نظر شدت انواع مختلفی دارد: از بریدن بخشی از لب کوچک تناسلی تا بریدن کامل لب کوچک یا بزرگ و یا هر دو. در این موارد، ختنه‌کننده چیزی جز یک سوراخ کوچک، که با بافت آسیب‌دیده احاطه شده است، باقی نمی‌گذارد. شایع‌ترین نوع ناقص‌سازی جنسی زنان بریدن کلیتوریس است. دختربچه‌هایی که این عمل روی آنها صورت می‌گیرد در حالی بزرگ می‌شوند که عوارض شدیدی در شرایط مختلف زندگی‌شان (همچون خونریزی ماهانه، دخول جنسی، بارداری و زایمان) سلامت آنها را تهدید می‌کند.

براساس تخمین سازمان بهداشت جهانی بین ۱۰۰ تا ۱۴۰ میلیون زن در سراسر جهان از عواقب ناقص‌سازی جنسی رنج می‌برند. حداقل ۳۰ میلیون دختربچه زیر پانزده سال در خطر ناقص‌سازی جنسی‌اند. اما آنچه بیشتر تعجب‌آور است این است که، براساس آمار مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها، تقریبا ۲۵۰ هزار نفر از این دختران در امریکا زندگی می‌کنند. بیمارستان زنان برینگام معتقد است این آمار ۲۲۸ هزار نفر است که حدود ۳۸ هزار نفر در کالیفرنیا، ۲۶ هزار نفر در نیویورک و ۱۹ هزار نفر در نیوجرسی هستند.

با وجود اینکه سازمان ملل و سازمان‌های غیرانتفاعی مستقل بسیاری در سراسر جهان برای افزایش آگاهی در زمینه ناقص‌سازی جنسی زنان و کاهش تعداد افراد تحت ریسک تلاش می‌کنند، قربانیان ناقص‌سازی جنسی تقریبا هیچ منبع و مرجعی ندارند. آنها باید با عوارض آنچه بر آنها رفته است زندگی کنند.

ناقص سازی زنان و یا ختنه مساله ای است که مدت ها ان جی او های حقوق بشری را فعال کرده است مساله ای که شاید در ابتدا با شائبه در دنیای اسلام مطرح شد اما بعد از آن رد پای آن در کشورهای آفریقایی و یا حتی اروپایی دیده شد.

براساس گزارش های منتشر شده در سال ۲۰۱۵ تخمین زده شده که در بریتانیا ، حدود ۶۰ هزار دختر بین سن ۰-۱۴ سال از مادرانی که خود قربانی ختنه (ناقص سازی جنسی) بوده اند متولد شده اند ( عاملی که ریسک در معرض ختنه قرار گرفتن این دختران را بالا می برد).

حدود ۱۰۳ هزار زن بین سنین ۱۵ تا ۴۹ و ۲۴ هزار زن بالای ۵۰ سال که به بریتانیا مهاجرت کرده اند با عوارض ناشی از ناقص سازی جنسی (ختنه زنان) زندگی می کنند. همچنین، حدود ۱۰ هزار دختر بچه زیر ۱۵ سال که به بریتانیا مهاجرت کرده اند به احتمال زیاد تحت ختنه قرار گرفته اند.

دولت بریتانیا گزارش موارد ختنه زنان را وظیفه هر شهروندی دانسته است که می توانند «باتوجه نشان دادن» و «جلوگیری از وقوع آن»  در پایان دادن به معضل « ناقص سازی جنسی »  که زندگی این زنان را برای همیشه تحت تاثیر قرار میدهد کمک کنند.

البته در حال حاضر بسیاری از پزشکان در امریکا تلاش هایی برای ترمیم بدن زنان بعد از ختنه انجام داده اند که موفقیت آمیز بوده است. گری، از مدیران این سازمان، می‌گوید: « قطعا سازمان ملل و سازمان‌های مختلف بسیاری برای جلوگیری از این عمل تلاش می‌کنند، اما کسی به فکر زنانی نیست که اکنون قربانی این رسم شده اند.»

از این رو خبرنگار شفقنا زندگی با رایحه مظفریان دانش آموخته کارشناسی ارشد جامعه شناسی دانشگاه شیراز؛ نویسنده کتاب “تیغ و سنت” و موسس “گام به گام تا توقف ناقص سازی جنسی زنان در ایران” که اولین انجمن تخصصی جلوگیری از شیوع این عمل در ایران است به گفت و گو نشست.

ناقص سازی جنسی زنان با حقوق مصرح در اسلام در تضاد است

این  مدیر انجمن تخصصی جلوگیری از شیوع ختنه زنان در ایران گفت: از نظر اسلام حقوقی مانند حق زندگی، حق برخورداری از بدنی سالم، حق استفاده از بهداشت و زندگی سالم، حق برخورداری از لذت بردن از رابطه جنسی، حق انتخاب و غیره حقوقی از این دست در نظر گرفته شده است که ناقص سازی جنسی زنان با تمام این حقوق در تضاد است بنابراین نمی توان این موضوع را ریشه در اسلام دانست.

مظفریان در پاسخ به این سوال که  آیا ختنه زنان مسئله فرهنگی است یا ناشی از احکام اسلام است گفت:من تنها با در نظر گرفتن شرایط ایران  صحبت می کنم؛ چون موقعیت هر کشوری متفاوت است. اما اگر به طور کلی ریشه های این عمل به دقت مورد بررسی قرار گیرد خطی از شیوع آن در پیش از اسلام و سایر ادیان به عنوان یک سنت در میان قبایل آفریقا یافت میشود.

وی در ارتباط با حکم صریحی در ارتباط با ناقص سازی زنان افزود:احکام در میان مذاهب مختلف اسلام و حتی در مناطق مختلف متفاوت است. در کل در قرآن  رد پایی از این گونه عمل که خیلی جاها انجام می شود وجود ندارد. تنها عامل رواج ناقص سازی جنسی زنان بر پایه برخی برداشت از معدود روایاتی است که بزرگان به طور کلی نسبت به این عمل اظهار نظر کرده باشند و در میان مراجع معاصر نیز احکام متفاوتی وجود دارد.

این موسس انجمن تخصصی جلوگیری از شیوع ختنه زنان در ایران  در ارتباط با آمار و اعداد در ایران گفت: آمار رسمی از میزان شیوع این عمل در ایران و همچنین مناطق وجود ندارد و هر کاری صورت گرفته با همت و پشتکار پژوهشگران مستقل بوده است چرا که اگر از سوی هر مرجع رسمی و دولتی پذیرفته شود که این عمل در ایران در برخی مناطق شایع است مسوولیتی به سایر وظایف ارگان های مربوط اضافه می کند اما تا کنون تلاش پژوهشگران و همچنین رسانه ای کردن این عمل و اطلاع رسانی به ارگان های دولتی به این جهت بوده که بتوان از حمایت های ملی و بین المللی بهره گرفت. گام به گام تا توقف ناقص سازی جنسی زنان در ایران به همین دلیل شکل گرفته است و با انتشار خبرها و گزارش ها و تسلیم اطلاعات لازم و مکفی به معاونت امور زنان و مرجع ملی حقوق کودک وزارت دادگستری توانسته است موافقت این دو مرجع را برای همکاری های آتی جلب کند اگرچه حدود دو سال است که برای عملی شدن وعده های این دو مرجع صبر کرده ایم امیدواریم در سال جاری بتوانیم پروژه آگاهی رسانی رسمی را آغاز کنیم.

وی با اشاره به اینکه ممنوعیت رسمی قانونی هم که مختص به این عمل باشد وجود ندارد تصریح کرد: اما قوانینی ملی و بین المللی وجود دارند که میتوان به واسطه آنها برای ممنوع کردن این عمل استفاده کرد اما به هر حال این قوانین بلااشکال نیستند. از منظر بین المللی موادی در کنوانسیون حقوق کودک یا توافق نامه های سران کشورهای اسلامی و یا توصیه نامه های کمیته حقوق بشر و کودک به این موضوع پرداخته اند از نظر ملی هم میتوان به ماده ۶۶۴ و ۷۰۴ تا ۷۰۸ قانون مجازات اسلامی اشاره کرد که البته به صورت مستقیم ناقص سازی جنسی زنان را تحت پوشش قرار نمیدهد بلکه به سبب صدمه ای که قطع عضو جنسی بر بدن یک زن به جا می گذارد مجازاتی تعیین کرده است.

عمل ختنه سازی زنان در ۴ استان ایران

وی ادامه داد: آمارهای پژوهشگران نشان میدهد که در چهار استان هرمزگان، کردستان ،کرمانشاه و آذربایجان غربی به صورت پراکنده این عمل همچنان رواج دارد اما میتوان استان های هم مرز این مناطق و هم به عنوان استان های مشکوک در نظر گرفت.

مظفریان در پاسخ به این سوال که با توجه به اینکه  از منظر جهانی این امر نقض حقوق اساسی زنان و کودکان شمرده می شود. آیا چنین گزاره ای از منظر اسلامی قابل دفاع است اظهار کرد: از نظر اسلام چندین حق مانند حق زندگی، حق برخورداری از بدنی سالم، حق استفاده از بهداشت و زندگی سالم، حق برخورداری از لذت بردن از رابطه جنسی، حق انتخاب حقوقی از این دست در نظر گرفته شده است که شیوع ناقص سازی جنسی زنان با تمام این حقوق در تضاد است.

۱۵۰ میلیون زن ختنه شده در جهان وجود دارد

وی در پاسخ به این سوال که  چرا در حالیکه که از منظر پزشکی ثابت شده است که ختنه زنان تبعات روحی٬ روانی و جسمی فراوانی برای زنان دارد٬ در برخی فرقه های اسلامی هنوز این عمل مورد تأکید قرار می گیرد گفت:به این دلیل که آگاهی رسانی دقیق به مراجع و پیروان این مذاهب داده نشده است. تقریبا نزدیک به دو دهه هست که سازمان های بین المللی نسبت به شیوع و عوارض این عمل آگاه شدند و تلاش دارند دیگران را هم آگاه سازند ولی حدود ۱۵۰ میلیون زن ختنه شده در جهان وجود دارد و دختر بچه های این زنان و اطرافیانشان در معرض خطر هستند همچنین هر ۱۱ ثانیه یک بار یک دختر در جهان ختنه میشود. این آمارها با در نظر گرفتن سی کشوری است که در لیست کشورهایی قرار دارد که ناقص سازی جنسی زنان در آنها رواج دارد ولی بیش از ۱۰ کشور از جمله ایران هنوز در این لیست قرار ندارد. بنابراین با تعداد قربانیان زیادی روبرو هستند و آگاهی رسانی کار ساده ای نیست.

سنت و فرهنگ موثرتر از برخی تفاسیر معدود مذهبی در ناقص سازی زنان

وی در ادامه خاطر نشان کرد: این عمل هم تنها معطوف به قشر خاصی از مسلمانان نیست. به عنوان مثال در میان یهودیان اتیوپی تبار که از اتیوپی به اسراییل مهاجرت کرده اند هم این عمل شایع است پس به عنوان مثال اسراییل  که این عمل آنجا شایع هست. در آفریقا مختص به مذهب نیست بلکه فرهنگ و سنت حرف اول را میزند. البته در میان شیعیان ایرانی این عمل تقریبا شایع نیست اما در میان شیعیان بخشی از هند و پاکستان و همچنین شیعیان مرکز و جنوب عراق این عمل بعضا انجام میشود؛ بنابراین به طور کلی شاید بتوان سنت و فرهنگ را مسلط تر و موثرتر از برخی تفاسیر معدود مذهبی دانست.

این نویسنده در پاسخ به این سوال که  آیا در تحقیقی در مورد مشکلات روحی این زنان انجام شده است گفت: یک پژوهشی توسط دکتر عثمان محمودی انجام شده که نشان میدهد این زنان دچار کمبود اعتماد به نفس و مشکلاتی در رضایت جنسی و عدم لذت از رابطه میشوند. در موارد بسیار شدید آسیب دیدگی در دنیا متخصصان عمل ترمیم را انجام میدهند اما متاسفانه در همه موارد عمل ترمیم نمیتواند پاسخ گوی آسیب های جسمی و روحی این افراد باشد.

در پایان فتوای حضرت آیت الله سیستانی را در این خصوص به اطلاع رسانده می شود:

 آیا ختنه دختران واجب است یا فقط مستحب و سنت است ؟

پاسخ: اگر منظور از ختنه دختر بریدن پوسته عضو جنسی زن (خروسه) باشد، صحیح آنست که این کار سنت شرعی نیست، بلکه در صورتی که به دختر آسیب برساند حرام می باشد . و اما قطع خود عضو جنسی زن و یا قطع قسمتی از آن به یقین جنایتی در حق دختر محسوب می شود و برای والدین هیچگونه مجوّزی در اقدام به آن وجود ندارد .

منبع

تکه‌‌ای گوشت در دستان پدرم

تکه‌‌ای گوشت در دستان پدرم

ناقص‌سازی زنان و دختران

“وقتی خودم ختنه می‌شدم نفهمیدم چه شده، اما وقتی مادر شوهرم، دخترم را برد توی اتاق تا بدهد دست بی‌بی، ضجه ‌می‌زدم، فریاد می‌کشیدم که نکند اما زنهای همسایه می‌گفتند: حالا نمی فهمی، این برای خودش خوب است.”
صدایش پشت تلفن می‌لرزد، سکوت می‌کند. فرصت می‌دهم تا بغضش را فرو دهد. ادامه می‌دهد:” اما سر دختر دومم، نگذاشتم. گفتم زهرا را می‌برم و فرار می‌کنم. خب بزرگتر هم بودم. بیست سالم شده بود و شوهرم باور می‌کرد که می‌توانم فرار کنم. به مادرش گفت که بی‌بی حق ندارد پا در خانه ما بگذارد.”

حالا زهرا ۱۸ ساله است و سالم و مریم ۲۰ ساله و ختنه شده. مریم در کرمانشاه درس می‌خواند و زهرا پشت کنکوری است. مادر ۳۶ ساله است و ختنه شده، مثل همه زن‌های همسایه، مثل مادر شوهرش و مثل مادرش، مثل بسیاری از زنان ختنه شده در مناطق مختلف جنوب و غرب ایران.
ناقص‌سازی جنسی زنان عملی است با سابقه طولانی در تاریخ بشریت که در آن تمام یا قسمتی از اندام تناسلی خارجی زنان برداشته می‌شود. به گفته جامعه‌شناسان، این کار عمدتا به عنوان ابزاری برای کنترل جنسی زنان به کار می‌رود. عمل ناقص‌سازی جنسی عمدتا بر روی دختران جوانی انجام می‌شود که اراده‌ای برای کنترل بدنشان ندارند و نمی‌توانند در برابر انجام آن مقاومت کنند.

با این که بسیاری معتقدند که عمل ختنه ریشه در مسایل مذهبی دارد، همان طور که گفته شد گروه شبه نظامی داعش پس از تصرف شهر موصل عراق دستور داد این حکم اسلامی برای تمامی زنان ۱۱ تا ۴۶ ساله اجرا شود، واقعیت این است که ناقص‌سازی جنسی زنان بیش از همه از حمایت سنت، فرهنگ و باورهای غلط برخوردار است.

با این که بسیاری معتقدند که عمل ختنه ریشه در مسایل مذهبی دارد، همان طور که گفته شد گروه شبه نظامی داعش پس از تصرف شهر موصل عراق دستور داد این حکم اسلامی برای تمامی زنان ۱۱ تا ۴۶ ساله اجرا شود، واقعیت این است که ناقص‌سازی جنسی زنان بیش gosh-318x500از همه از حمایت سنت، فرهنگ و باورهای غلط برخوردار است.
با توجه به بررسی‌هایی که تاکنون در مورد عمل ختنه در ایران انجام شده، به نظر می‌رسد بیش از هر گروه دیگری، زنان و دخترانی که در گروه اقلیت قومی کرد و یا عرب قرار دارند قربانی ناقص‌سازی جنسی می‌شوند. رایحه مظفریان، کارشناس ارشد جمعیت و نویسنده کتاب تیغ و سنت می‌گوید:” این که از واژه اقلیت استفاده می‌شود نباید مخاطب را به گمراهی بیندازد که حتما این عمل در میان تعداد کمی از روستاییان فلان شهرستان دور انجام می‌شود…همان طور که رییس انجمن مددکاری ایران به گمانم در سال ۸۸ اظهار داشت که ختنه زنان در میان روستاهایی با جمعیت کمتر از ۱۰۰۰نفر انجام می‌شود. این حرف زمانی زده شد که تازه پژوهشگران مشغول مطالعه بودند و معلوم نیست ایشان طبق چه اسنادی این ادعا را مطرح کرده‌اند. در حالی که به عنوان مثال در منطقه وسیع قشم آمار ۸۰ درصدی قابل انکار نیست که هیچ بلکه شعار جامعه جهانی هم این است که حتی ختنه شدن یک زن هم در یک جامعه قابل گذشت نیست.”

علاوه بر آمار ۸۰ درصدی زنان ختنه شده در جزیره قشم که حاصل پژوهش خانم مظفریان بود، تحقیقاتی در سایر نقاط ایران انجام شده که نتایج آن دور از انتظار است. در پژوهشی که در کردستان ایران توسط طاهره پاشایی و همکارانش انجام شده، ۵۵ درصداز افراد مورد مطالعه تحت عمل ناقص‌سازی جنسی قرار گرفته بودند.
پژوهشی نیز در سال ۸۶ توسط پریسا رضا زاده جلالی در بندر کنگ صورت گرفت. این پژوهش نشان داد که ۷۰ درصد دختران بندر کنگ ختنه می شوند. بیشتر زنان پاسخ دهنده بین سنین ۲۵ تا ۳۵ سال بودند و ۶۲ درصد از زنان نیز سنّی بودند.
رایحه مظفریان در تحلیل این آمار می‌گوید:” به هر حال این مناطق از مرکز دور افتاده هستند و ارتباطشان با مرکز کم است. در نتیجه جامعه سنتی باقی مانده و توجیه و جدا کردن آنها از موضوعاتی که قرنهاست در میان آنها رواج دارد مشکل است.”


فتاوای شیعی

با این که آیت‌الله خامنه‌ای ختنه زنان را واجب نمی‌داند اما این عمل همچنان در نقاطی از غرب و جنوب ایران انجام می‌شود به گونه‌ای که در سال جاری نام ایران نیز در لیست کشورهایی که باید در آنها با ناقص‌سازی جنسی زنان مبارزه شود، جا گرفته بود.
با این همه حتی رهبر جمهوری اسلامی نیز ناقص‌سازی جنسی زنان را مذموم یا حرام نشمارده که فتوای او بتواند بر فتاوایی که این عمل را توصیه می‌کند تاثیر بگذارد. آیت‌الله نوری همدانی در پاسخ به سوالی در مورد ختنه زنان، این عمل را “عمل مکرمه‌ای” برای زنان دانسته است. آیت الله جوادی عاملی نیز در پاسخ استفتایی در این مورد نوشته است:” زنان هم می‌توانند مانند مردان ختنه کنند، یعنی قسمتی از اطراف مهبل خود را بردارند. این کار در اسلام حرام نیست و در بین اهل سنت رواج دارد و باعث می‌شود زن در نظر شوهر خود دوست داشتنی‌تر و نیکوتر جلوه کند. در روایاتی داریم که پیامبر خدا
این کار را تایید و بلکه سفارش کرده است.”
رایحه مظفریان اما معتقد است که نمی‌‌‌توان رابطه مشخصی میان ناقص‌سازی جنسی زنان و مذهب افراد یافت. او ب مجله تابلو می‌گوید:” توجه کنید وقتی ازکشوری به کشور دیگر میرویم موضوع متفاوت است. در کشورهای آفریقایی فرقی ندارد شما چه مذهبی دارید یا اصلا مذهب دارید یا نه. این عمل در بین تمام مذاهب رواج دارد.
وقتی به عراق می‌رسیم شیعیان پا به پای اهل تسنن در مرکز و جنوب عراق این عمل را انجام می‌دهند.در عربستان وهابی هایی که اجدادشان از آفریقا مهاجرت کردند ولی امروزه همچنان عرب و وهابی محسوب می‌شوند دخترانشان را به بدترین شکل ختنه می‌کنند.”
به گفته این پژوهشگر ساکن ایران، نشانه گرفتن سنی‌ها شاید این وحشت را ایجاد کند که اکثریت شیعه ایران در تلاشند از هر طریق تضادها را افزایش دهند. در حالی که پژوهشگران تلاش دارند علل شیوع این عمل را شناسایی کنند کما اینکه معترفیم که درصدی از شیعیان همجوار سنی‌ها هم این عمل را انجام می‌دهند.
خانم مظفریان گروهی از مالکیان را مثال می‌زند که سنی هستند و بیشتر در سیستان و بلوچستان زندگی می‌کنند و عمل ختنه دختران در میان آنها رواج ندارد.
با این همه خانم مظفریان می‌گوید: باید بپذیریم که انعطاف مذهب شیعه در اسلام از حتا شافعی بیشتر است. چون شیعیان به فتوا و دستورات مراجع عمل می‌کنند، گاهی، بعضی مسایل قابلیت تغییر دارند کما اینکه در طول تاریخ شاهد پیروی گروهی مردم از فرمان مراجع بوده‌ایم. درحالی که سنی ها بر اساس کتب و آیاتِ بدونِ تغییر به مسایل نگاه می‌کنند. در موارد بسیاری ملاهای سنی در منبر اظهار داشته‌اند که طبق حدیثی از پیامبر بهتر است ختنه به همان شکل اجرا شود ویا رقیق‌تر، اما فرمانی بر منع آن به طور مستقیم نمی‌دهند چون این موضوع باید به پای میز مجمع فتوای جنوب یا غرب یا مرکز کشیده شود و دسته جمعی کل شیوخ عظما درباره اش نظر دهند و به توافق برسند که طبیعتا بسیار مشکل است و خالی از اختلاف نخواهد بود.


انواع ناقص‌سازی جنسی زنان

شدت ناقص سازی نیز به نوع نگرش مجری آن و فرهنگ حاکم بر منطقه بستگی دارد. براساس آنچه سازمان یونیسف اعلام کرده، سه درجه از ناقص‌سازی جنسی در جهان رواج دارد. نوع اول آن، برداشتن جزئی با کلی کلیتورس است. در نوع دوم، کلیتوریس به طور جزئی یا کلی برداشته می‌شود و لب‌های کوچک فرج بریده می‌شود. در نوع سوم که بیشتر در قبایل بدوی آفریقایی مشاهده می‌شود، مجرای مهبل با ایجاد یک مهر و موم تنگ می‌شود و لب‌های کوچک و گاهی لب‌های بزرگ فرج برش داده می‌شود.
آن گونه که تحقیقات نشان داده، رایج‌ترین نوع ناقص‌سازی جنسی زنان برش کلیتوریس و لب‌های فرج است که بر روی هشتاد درصد از قربانیان اعمال می‌شود.
هر چه عمل ناقص‌سازی عمیق‌تر باشد علاوه بر نقص جسمانی که برای دختر ایجاد می‌شود، احتمال بروز عفونت و بیماری‌های ثانویه نیز افزایش پیدا می‌کند؛ به خصوص این که عمل ناقص‌سازی عمدتا توسط قابله‌های قدیمی و زنان پیر در روستاها انجام می‌شود که کوچکترین توجهی به مسایل بهداشتی ندارند.
رایحه مظفریان در تحقیقاتش در جزیره قشم که در کتاب تیغ و سنت منتشر شده، دریافته زنانی که در این منطقه مسئولیت ختنه دختران را برعهده دارند، علاوه بر این وظیفه شستن زنان مرده، قرآن درس دادن به کودکان و نیز زایمان زنان را نیز انجام می‌دهند.
در ایران اما یافتن زنانی که عمل ناقص سازی جنسی بر آنها اعمال شده است، بسیار دشوارتر از آن است که تصور می‌رود. دلیل آن نیز نه کم بودن زنانی است که ختنه شده‌اند و نه مشکل زبانی و برقراری ارتباط. انگار همدلی‌ای برای پنهان کردن آنچه برآنها رفته است در میانشان وجود دارد. زنان ختنه شده در مورد دیگران به راحتی سخن می‌گویند اما نوبت به خودشان که می‌رسد، سکوت می‌کنند و برای خاتمه گفت‌و گو بهانه‌ای می‌تراشند.

فعالان مسایل زنان می‌گویند که ناقص سازی جنسی زنان در ایران، اساسا عملی زنانه است که به وسیله ماماهای مسن و مادربزرگ‌های خانواده مدیریت می‌شود.عمده زنانی نیز که فرزندانشان را به دست این ماماها می‌سپرند معتقدند که ختنه دختران برای سلامت آنها مفید است و به بهداشت و پاکی و مسلمان شدن آنها کمک می‌کند.

فعالان مسایل زنان می‌گویند که ناقص سازی جنسی زنان در ایران، اساسا عملی زنانه است که به وسیله ماماهای مسن و مادربزرگ‌های خانواده مدیریت می‌شود.
عمده زنانی نیز که فرزندانشان را به دست این ماماها می‌سپرند معتقدند که ختنه دختران برای سلامت آنها مفید است و به بهداشت و پاکی و مسلمان شدن آنها کمک می‌کند.
رایحه مظفریان در کتاب تیغ و سنت با چند تن از دختران ختنه شده در جزیر قشم گفت و گو کرده است. دختر ۲۱ ساله‌ای نیز که در سن ده سالگی عمل ناقص‌سازی جنسی بر روی او انجام شده، آن روز را این‌چنین شرح می‌دهد: من با پدرم نزد دایه رفتیم. او یک پارچه سفید روی یک تخته چوبی پهن کرد تا روی آن بنشینم. دست و تیغش را ضد عفونی کرد، پدرم در گوشه‌ای نشسته بود. من گریه می‌کردم. دایه گفت: چشمانت را ببند. تا چشمانم را باز کردم، کارش تمام شد، یک تکه گوشت به پدرم داد، یک دارو هم داد که باید با آن حمام می‌کردم. دامن گشادی پایم بود. چون نمی‌توانستم درست راه بروم، الان بیشتر در کودکی یا نوزادی دختران را ختنه می‌کنند و می‌گویند همان ادرار اول جای زخم را خوب می‌کند….

گفتگو با حسن مکارمی روانکاوی پدیده ختنه دختران/ رایحه مظفریان

گفتگو با حسن مکارمی روانکاوی پدیده ختنه دختران/ رایحه مظفریان

گفتگو با حسن مکارمی روانکاوی پدیده ختنه دختران/ رایحه مظفریان

فروید در کتاب سه رساله در باب تئوری میل جنسی می­نویسد: “میل جنسی از جمله­ی ضروری­ترین انگیزش­هایی است که بشر آن را به نحو روشنی احساس می­کند. بیان این میل که در انسان و حیوان غریزه­ای است طبیعی در مباحث مربوط، به وسیله­ ی میل جنسی تعریف HASAN-MAKAREMI-519x600و تبیین می­شود”.

شاید نافذترین و بحث برانگیزترین نظریه­ی ظهور هویت جنسی نظریه­ی زیگموند فروید باشد. وی یادگیری تفاوت­های جنسی در کودکان و خردسالان را براساس داشتن یا نداشتن آلت رجولیت متمرکز می­دانست. “من آلت رجولیت دارم” معادل است با “من پسرم” در حالی که “من دخترم” معادل است با “من آلت رجولیت ندارم”. فروید تأکید می­کند که تنها تمایزات کالبدشناختی نیستند که در اینجا مهم هستند، داشتن یا نداشتن آلت رجولیت نشان دهنده­ی مردانگی یا زنانگی است.

در این مصاحبه تلاش شده است که پدیده ختنه از  دیدگاه روانکاوی بررسی شود. تمرکز بیشتر بر پاسخ به دو پرسش اساسی است: ۱٫ ریشه­های پیدایش ختنه در  سیر حرکت تکاملی انسان چه هستند؟ ۲٫ اثرات آن بر فرد و اجتماع چه می­تواند باشد؟ دکتر حسن مکارمی (روانکاو بالینی) در ابتدای بحث به اهمیت (کاربرد) وجودی آلت تناسلی اشاره می­کند:

اهمیت (کاربرد) ظاهری آلت تناسلی را می­توان در سه عنوان خلاصه کرد:

دفع ضایعات بدن (ادار)

برآورده کردن نیاز جنسی و به دست آوردن لذت جنسی (قله لذت جنسی، ارگاسم به واسطه وجود این عضو صورت می­گیرد)

تولید مثل به معنای حیات. انسان به سرعت متوجه می­شود که اگر غذا و اکسیژن برای حیات لازم است داشتن فرزند هم برای حیات لازم است. چرا که حضور کودک است که نسل را ادامه خواهد داد.

به این سه کارکرد اشراف داریم، اما از همه مهم­تر در کنار این سه عامل، عامل پنهان دیگریست که باعث ایجاد بزرگ­ترین اختلاف  با نزدیک­ترین فرد است. به این موضوع کم توجه می­شود و فروید بود که در کتاب سه رساله در باب تئوری میل جنسی به آن توجه کرد. بین دو جنس (زن و مرد) که ظاهراً نزدیک­ترین موجود به یکدیگر هستند اختلاف بیولوژیکی وجود دارد که این اختلاف خود را در آلت تناسلی نمایان می­کند. دو انسان زن و مرد به دلیل استفاده از نمادهایی که بین خود قرارداد کرده­اند نزدیک­ترین موجوداتی هستند که می­توانند یکدیگر را درک کنند. انسان در ارتباطش با سایر حیوانات نمی­تواند تا این اندازه به موجود دیگری نزدیکی اجتماعی و یا عاطفی داشته باشد. اما همین دو موجود نزدیک به هم، دو آلت تناسلی دارند که کاملاً با هم فرق می­کند. بنابراین آلت تناسلی علاوه بر سه عاملی که در بالا ذکر شد و از وظایف حیاتی آن است مبنای پیدایش اختلاف در انسان نیز می­شود. این ایجاد اختلاف به دلیل اختلاف در آلت تناسلی است که برای کودک تفاوت بین مادر و پدر را مشخص می­کند. سایر اعضای بدن مفهوم اختلاف را تا این عمق نشان نمی­دهند.

از همان ابتدای تولد، کودک مفهوم اختلاف را درک می­کند. کودک متوجه می­شود ۱٫ مادر، زن است و پدر، مرد. ۲٫ جنسیت خودش را معلوم می­کند. ۳٫ تطابق بین جنس و جنسیت را درک می­کند. ۴٫ گرایش جنسی خود را مشخص می­کند. این چهار عامل که زاده­ی مفهوم عمیق اختلاف است یکی از عوامل شکل گیری ناخودآگاه کودک می­شود.

در شکل گیری ناخودآگاه چند عامل تأثیر می­گذارند: ۱٫ نمادپردازی ۲٫ خیال پردازی ۳٫ توجه به امر واقع یعنی آنچه که از بدن می­آید. با این سه عامل و وجود نیاز و خواهش نمادسازی شروع می­شود. این نماد سازی در لحظات اولیه حیات با گریه کودک آغاز می­شود که کودک گرسنگی را با گریه نشان می­دهد و مراحل بعدی را طی می­کند. ناخودآگاه به تدریج از همان ابتدای تولد شروع به شکل گیری می­کند. کودک در مرحله­ی آیینه­ای متوجه حضور دیگری می­شود. پیش از ورود به مرحله­ی آیینه­ای اختلافی بین خود و دیگری احساس نمی­کند. مرحله خودشیفتگی و مرحله شهروندی از مراحل بعدی است که کودک به آرامی آن­ها را تجربه می­کند. در مرحله شهروندی فرد متوجه می­شود که دیگری منی است در موقعیتی دیگر. همین مبنای شکل گیری حقوق بشر می­شود. این سه مرحله برای شناخت فرد نسبت به خود و اطرافیانش تأثیرگذار هستند.

انسان­های غارنشین برای نشان دادن جنس یک مرد زائده­ی کوچکی بین دوپا ترسیم می­کردند. ژان لکان در تئوری­های خود معتقد است که زن وجود ندارد، مرد چرا! در اینجا زن موجودی است که مرد نیست. اختلاف در نداشتن تعریف نمی­شود بلکه اختلاف در داشتن تعریف می­شود.

با این توضیحات سوال در اینجاست که چه دلایلی وجود دارد که در طول تاریخ انسان­ها این بخش اساسی بدن را دستکاری می­کنند؟

دکتر مکارمی: پیش از آن که فرض بگیریم که ختنه دستوری الهی است باید به این موضوع آگاه باشیم که ختنه در میان انسان­های اولیه هم رایج بوده است و یک سنّت دیرین است. اما چرا در انسان چه به دستور دین و چه به طور سنتی به این بخش مهم بدن آسیب می­زنند؟

وجود اختلاف در آلت تناسلی مرد و زن برای شکل گیری ناخودآگاه کودک بسیار مهم است و سنّت هم به طور کامل متوجه این موضوع هست. سنت به عنوان یک نیروی قوی، محرک دست زدن به مهم­ترین عضو بدن کودک است. بنابراین سنت، قدرتی فرا انسانی کسب می­کند. در حقیقت اگر آلت تناسلی را نماد شکل گیری ناخودآگاه بگیریم- همان طور که پیشتر توضیح داده شد- سنت آنچنان قدرتی دارد که به ناخودآگاه کودک دست می­زند و امکان انتخاب هم نمی­دهد. سنت از تصمیم گیری­های والدین نسبت به کودک قوی­تر است. خانواده توان این را دارد که مانع انجام این عمل شود ولی هیچ خانواده­ای جلوی سنت نمی­ایستد. بسیاری از مادربزگ­ها در انجام ختنه پسران و دختران تصمیم گیرنده هستند. در حالی که تنها پدران و مادران از نظر قانونی می­توانند نسبت به مسایل مهم کودک تصمیم بگیرند اما اگر مادربزرگی کودک را برای ختنه کردن همراهی کند پدر و مادر توان مقابله با او را نخواهند داشت چرا که نمی­توانند با سنت مبارزه کنند. در حقیقت سنت از طریق این واسطه­ها به نسل­های بعد از خود می­آموزد که از هر تفکر دیگری در جامعه قوی­تر است.

این عمل به همراه خود ضد عملی نیز تولید می­کند. این عمل از همان دوران، کودک را به اختلاف جنسی آشنا می­کند. در واقع سنّت مبحثی را که روانکاوی امروزه بدان اشاره می­کند از دیرباز دریافته بوده است. مانند تمام ضرب المثل­هایی که خاطره جمعی مردم منطقه­ای را بیدار می­کنند. بسیاری از اصطلاحات و کنایات را افراد بیگانه­ی خارج از آن قوم درک نمی­کنند اما مردمان آن منطقه به خوبی از این استعاره­ها استخراج نمادی می­کنند.

دکتر حسن مکارمی: جمع به این آگاهی رسیده بود که با دست زدن به مهم­ترین عضو بدن هر فرد می­تواند قدرت جمعی را روی آن فرد اعمال کند. در حقیقت آن فرد مجبور است با پذیرش سنّت ختنه به نظام اجتماعی موجود وارد شده و نشان دهد که قانون جمع را پذیرفته است. در اینجا سنّت قدرتی قانونی دارد بنابراین اگر فرد تن به ختنه شدن دهد با رعایت قوانین موجود در اجتماع، عضوی از آن جامعه شناخته خواهد شد. فروید برای اولین بار در کتابش می­نویسد که از همان ابتدا نیاز جنسی در کودک حتا تازه تولد یافته وجود دارد و کودک از همان ابتدا جنسیت دارد نه این که در زمان بلوغ جنسیت پیدا می­کند اندیشمندان نسبت به گفته او واکنش نشان دادند. در حالی که انسان­های اولیه پیش از فروید متوجه اختلاف ظاهری جنسی بین زن و مرد شده بودند و درست این اختلاف را نشانه می­گرفتند و در نتیجه آن پدیده ختنه ابداع شد.

سوالی که پیش خواهد آمد این است که آیا کودک تازه متولد شده که نسبت به پدیده ختنه آگاهی لازم را ندارد در ناخوادآگاه خود مفهوم “بریده شدن مهم­ترین قسمت بدنش” را درک خواهد کرد؟

دکتر حسن مکارمی: لازم نیست که به طور مستقیم کودک در این درگیری شریک باشد بلکه از روی رفتار و گفتار پیرامونیان خود نیز می­تواند با این مفهوم ارتباط بگیرد. کودک مدام در اطراف خود سوال­های گوناگونی می­شنود: “ختنه شده­ای یا نه؟”، “چرا این بچه را ختنه نمی­کنید؟”، “برادرت ختنه شده یا نه؟” و… او را وارد بحث فرهنگ و سنّت رایج در اجتماع می­کنند. درک کودک به تنهایی کافی نیست. حتا اگر اصلا متوجه ختنه شدن خودش نشده باشد زمانی که از ختنه نشدن یا شدن کودک پرسیده می­شود ذهنیت او شکل خواهد گرفت.

موضوع ختنه پس از گذشت چندین هزار سال از زندگی انسان اسکان یافته همچنان به قوت خود باقی است. سالانه دختران و پسران بیشماری زیر تیغ سنّت بخشی از آلت تناسلی خود را از دست می­دهند. این موضوع ممکن است برای پسران بار منفی زیادی به همراه نداشته باشد و دلایل آن متعدد است. به عنوان مثال جامعه به مرد ختنه شده با تعجب نمی­نگرد. تمامی افراد جامعه بشری می­دانند که مردان یهودی و مسلمانی که در کنار سایر فرقه­ها و مذاهب زندگی می­کنند ختنه شده­اند و هرگز انگشت اشاره­ای به سمت آن­ها دراز نیست. اما این سنّت دختران و زنان را در چه جایگاه اجتماعی قرار خواهد داد؟ باید در نظر داشت که ختنه کردن دختران و بریدن بخشی از آلت تناسلی آن­ها تأثیرات جسمی مادام العمر و غیر قابل بازگشتی را به همراه خواهد داشت. اگر چه از دیدی روانکاوانه نیز فروید معتقد بود که عقده­ی اختگی در دختران از زمانی که متوجه تفاوتشان با پسران می­شوند بروز خواهد کرد بنابراین همین امر ممکن است بر تأثیرات ختنه دختران بیفزاید[۱].

فروید می­نویسد:

“پسر بچه این گونه می­اندیشد که همه­ی مردم چون او دارای عضو جنسی هستند و این در ذهن و اندیشه­اش صورت قطعیت می­یابد. اما اندکی نمی­گذرد که با مخالفت­ها و تکذیب­های بسیاری مواجه شده و سرانجام با ناراحتی­ها و نابسامانی­های فراوان درونی­ای که برایش پیش می­آید مجبور می­شود از عقیده­ی خود صرف نظر کرده و عکس آن را بپذیرد. “عقده­ی اختگی”، یعنی فقدان آلت رجولیت در زنان موجب پیدایش بسیاری از انحرافات و حالات غیر طبیعی جنسی شده و در این مورد نقش مهمی ایفا می­کند. باری این موضوع، یعنی فرض وجود آلت رجولیت نخستین فرضیه­ی جنسی تمامی کودکان می­باشد… از سویی دیگر دانش زیست شناسی، کلیتوریس “برجستگی عضو جنسی زنان” را به جای ذکر (پنیس) در مردان می­داند. آیا این چنین توجیه و عقیده­ایی در واقع کوچک­ترین کمکی به بچه­ها می­نماید؟…”

آن چه که باید در نظر گرفت توجه به این نکته است که نمی­توان ختنه را به این زودی­ها از فکر و نهاد درونی جامعه­ای که آن را به نام سنت انجام می­دهد پاک کرد چرا که آن جامعه سالهاست که به طور موروثی این سنت را دست به دست کرده است. در ایران به دلیل اکثریت مسلمان، بیشتر مردان ختنه شده­اند و حدود ده سال است که ختنه زنان- به عنوان پدیده­ای همچنان رایج- شناخته شده است. این سنت بر کودکان چه تأثیر جسمی و روانی خواهد داشت؟ سوالی است که چالش­های فراوانی را به همراه دارد.

این مصاحبه با این هدف انجام گرفت تا بتواند علت تداوم ختنه را واکاوی کند. در حقیقت باید به جست و جوی این سوال بود که انگیزه درونی مردمانی که سنت ختنه را پذیرفتند چه می­تواند باشد؟ افرادی که در این جوامع زندگی می­کنند غالباً به دلیل فرهنگی که در آن رشد کرده­اند نگاهی دو جنسی به جامعه انسانی دارند و این تفاوت دوجنسی بودن در تفاوت نوع و ساختار فیزیکی و کاربردی آلت تناسلی شکل می­گیرد. پس می­توان مواردی مانند پوشاندن این عضو از بدن، پرهیز از لمس کردن، پرهیز از نگاه کردن و غیره را نیز از نکاتی دانست که به اهمیت فرهنگی این بخش از بدن اشاره دارد. علت ایجاد نشانه­ای در این عضو و انجام عمل ختنه به واسطه فرهنگ و سنت دریچه­ای جدید را می­تواند بگشاید چرا که اگر در ابتدا درک شود که ختنه نوعی “نشانه گذاری فرهنگی” است و دلایل ادامه آن سنجش شود با آگاهی بیشتری می­توان نسبت به این عمل اقدامات پیشگیرانه در نظر گرفت. ختنه از جوامع آفریقایی شیوع پیدا کرده است. در این جوامع ختنه بخشی از فرهنگ بوده است. آنچه فرهنگ ختنه را در طول سالیان دراز زنده نگه داشته، سنت است. به هیچ عنوان این مصاحبه در صدد پافشاری به القای نگاهی دوجنسی نیست. شکی وجود ندارد که نظام جنسی و جنسیتی جامعه امروزی تغییر کرده است. جهان تلاش دارد که به جای طرد و نادیده گرفتن نیازهای تک تک افراد جامعه برای آن­ها مناسب ترین قانون و شرایط را در نظر بگیرد. اما آیا آن چه در فضاهای اقلیتی مانند جامعه “تراجنسی­ها”، “همجنس گراها”، “تک والدی­ها” و… اتفاق می­افتد می­تواند قانونی برای اکثریت افراد جامعه باشد؟ مناطق و سرزمین­هایی که جوامع اقلیت را به رسمیت می­شناسند نسبت به سنت­های قدیمی نیز واکنش نشان می­دهند بنابراین به اندازه جوامع سنتی نیازی وجود ندارد که افراد جوامع نوگرا را از خطرات ختنه- به ویژه ختنه دختران- آگاه کرد چرا که این جوامع به پتانسیل فرهنگی مناسب رسیده­اند که حتا برای اقلیت­ها حقوق و قانون تعیین می­کنند. تلاش مکتب­ها و گروه­های مختلف در زمان حاضر برای پاک کردن کلیشه­ها قابل تقدیر است اما در بستر جوامع سنتی قابل درک نیست. ابتدا باید ریشه­های سنتی ماندن این جوامع را پیدا کرد تا بتوان برای قدم­های بعدی سیاست مناسبی اتخاذ نمود.

[۱].https://tavaana.org/fa/content/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%C2%AD%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%82%D8%B5-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D9%86

http://shahrvand-yar.com/media/5271

http://sociologyofiran.com/?p=707

http://www.madaraneparkelalehiran.org/?p=271

http://www.roozonline.com/persian/opinion/opinion-article/archive/2013/december/02/article/-34ecb0839b.html

http://www.kar-online.com/node/6536